७१६ जना = एक गैससः नतिजा खोई?

स्कूल हुँदा नै मैले पढेको हुँ, नेपाल मन्दिर नै मन्दिरको देश हो भनेर । ठूलो भएपछि थाह पाए, किन त्यसो भनिएको रहेछ भनेर । त्यतिबेला नेपाल हिन्दु राष्ट्र थियो, त्यसैले पो त्यसो भनिएको थियो कि ? पछि थाह पाए, यहाँ मन्दिर मात्रै रहेनछन, मस्जिद, गिर्जाघर, गुम्बा पनि रहेनछ । अलिक ठूलो भएपछि मैले अर्को कुरा पनि थाह पाए, मन्दिर भन्दा त धेरै नेपालमा गैरसरकारी संस्थाहरु नै पो छन कि ? त्यसो भए, नेपाललाई ‘गैससहरुको देश’ किन नभनिएको होला ? मैले आजसम्म थाह पाएको छैन । 

जनकराज सापकोटा 

गैसस र गैससकर्मी । यि दुवै शब्द नेपालीका निम्ती नौलो होईन । जसले सुकिलो कपडा लगाउछन, योजनाहरु कोर्छन, प्रतिवेदनहरु लेख्छन, बेला बेलामा छलफल नामका कार्यक्रमहरु चलाउछन । गाउँघरतिरको फोटो खिच्छन, भिडियो पनि खिच्छन र तिनलाई पनि प्रतिवेदनमा चढाउँछन । गैससहरुको नियमन गर्न बनेको समाजकल्याण परिषदको पछिल्लो तथ्यांक अनुसार देशका झण्डै वार्षिक २० अर्व रुपियाको बजेट यिनै गैससहरुले यस्तै काममा चलाउछन । विकासका नाममा, जागरणका नाममा अनि खाने तरिका सिकाउन, बाच्ने तरिका सिकाउन, हात धुने तरिका सिकाउन, शौचालय प्रयोग गर्ने तरिका सिकाउन र अरु धेरै कुरा सिकाउन गैससहरुले वार्षिक यतिका धेरै पैसा खर्चिन्छन । परियोजना सकिएपछि गैससहरुले तयार पार्ने प्रगती विवरणहरुलाई एकैठाउमा जम्मा पार्ने हो भने, जनतामा जागरणको अपूर्व लहर, उत्साहको भेल र उत्पादनको वाढी देखिन्छ । तर यर्थाथ त्यस्तो छैन । किनकी फिल्म र जीवन फरक भएझै गैससका अधिकांश प्रतिवेदनका शब्द, भाव र अर्थहरुझै नेपाली समाजको दुनिया फरक छ । शब्द ब्रह्म सत्य हुन भनिन्छ, तर गैससको संसारमा त्यो लागु हुदैन । गैसस प्रतिवेदनहरुमा शब्दहरुको जादुगरी उपयोग गरिन्छ, जसले यर्थाथको प्रतिबिम्बन त गर्दैन, बरु अर्को परियोजना ल्याउनका निम्ती ढोका भने खोल्ने सार्मथ्य राख्दछ । 
यही असार मसान्तसम्म परिषदमा दर्ता हुने राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाको संख्या ३७ हजार ५ सय ३९ र अन्तराष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाको संख्या २९० रहेको छ । गैससहरुको कूल वजेटलाई देशको कूल जनसंख्या २ करोड ६४ लाख ९४ हजार ५ सय ४ संग भाग गर्दा प्रतिव्यक्ती ७५४ रुपिया पर्न आउछ । त्यस्तै ७१६ जना व्यक्ती बराबर एक गैसस पर्दछ । गैससहरुको उकालिंदो ग्राफले के साच्चिकै जनताको तहमा आधारभूत परिवर्तनहरु आएको छ त ? यो प्रश्नको उत्तर गैससकर्मीहरुका निम्ती सबैभन्दा सजिलो प्रश्न हो । उनीहरु आफ्ना कार्यक्रमहरु, परियोजनाहरु, संवाद र छलफललाई त्यसको जस दिन्छन । तर उनीहरु सामाजीक परिवर्तनका पक्षहरुलाई नजरअन्दाज गरिदिन्छन । मानौं कि, परिवर्तनका यावत मानकहरुमा राज्यको, समयको र मान्छेहरुको गतिशिलताको कुनै सम्बन्ध छैन ।
माक्र्सिट थ्यौरीमा राजनीति गर्नेहरुका निम्ती गैससहरु सबैभन्दा धेरै गाली गर्ने र तिनैको पैसाबाट भनिएको अथवा भन्न लगाइएको क्रान्तीका निम्ती ईन्धन जुटाउनु हो । माओवादीको सशस्त्र द्धन्द्धकालमा मासिक लेवी बुझाउने गैससहरु मात्रै जिल्लामा चल्न पाएका थिए । मासिक लेवी नबुझाउनेहरुले आफ्नो कार्यक्रम र परियोजनाहरु कि त बन्द गरेको थिए, कि त शहरमा सारेका थिए । द्वन्द्व सकियो र द्वन्द्वको प्रभाव अध्ययनका निम्ती फेरी गैससहरु गाउ पसे । गाउबाट शहर छिरेका क्रान्तीकारीहरु तिनै गैससको टेवलमा पुगे आफ्नो विचार राखे, भाषा बोले । तिनका शब्दहरु फेरी तिनै गैससका प्रतिवेदनहरुका दर्ज भए । यसरी द्वन्द्वले, गरिबीले, अभावले, पछौटेपनाले गैससहरुलाई नेपाली समाजसंग जोडीदिएको छ । जसको उपलब्धी कागज हुन्छ, जीवनमा हुदैन ।
गैससहरुको चरित्र नेपाली समाजमा आधारभूत रुपमा फरक छ । डाक्टर बनेस र ईन्जिनियर बनेस भनेर आर्शिवाद दिने नेपालीको पुरानै चलन हो । तर कसैले पनि गैससकर्मी बनेस भनेर आर्शिवाद दिएको कम्तीमा मैले सुनेको छैन । त्यसका पछाडी उनीहरुले गैससलाई नजरअन्दाज गरेको हैन, थाह नपाएको हो । आजका दिनसम्म जनताका नाममा कागजी कार्यक्रमहरु तयार पारेर, कागजी प्रतिवेदनहरु तयार पारेर धेरै गैससकर्मीहरुले आफ्नो जीवनमा तात्विक परिवर्तन ल्याएका छन । आफ्नो छोराछोरीलाई विदेशी युनिभर्सीटीमा पढाउने हैसियत निर्माण गरेका छन । तर यो सबै प्रक्रियामा एउटा गज्जपको झेल चलिरहेको बर्षौदेखी । जसलाई सामँन्य मान्छेले सजिलै पत्तो पाउदैन । किनकी ति सबै अंग्रेजी भाषामा हुन्छन र गोप्य हुन्छन । गोप्यता नेपालका गैससहरुको सबैभन्दा ठूलो परिचय हो । कतिको वजेट कहांबाट आउछ, कहां कहां खर्च हुन्छ र किन हुन्छ भनेर सकभर सार्वजनिक नर्गने गैससहरु नै सबैभन्दा धेरै पारदर्शीताको गीत गाउछन । गैससहरुको झुट पत्तो पाउन धेरै गाह्रो छैन । उनीहरुले परियोजनाका नाममा खर्चिने खर्चका फजुल विवरणहरु, अपत्यारिला तथ्यहरु नै काफी हुन्छन । मुश्किलले जम्मा भएको वार्षिक एक दुई लाख रुपिया बजेटमा रातो चिया खाएर, चौतारामा, मझेरीमा बसेर छलफल चलाउने, आफै कुटो कोदालो चलाएर काम गर्ने आमा समूहहरु र सहकारीहरुले ल्याएको जागरण र उनीहरुको भूमीकाको वर्षौदेखी नजरअन्दाज भईरहेको छ । किनकी उनीहरु कागजमा भन्दा धेरै जीवनमा परिवर्तनका लागी काम गर्छन । नक्कल भन्दा धेरै सक्कलमा विश्वास गर्छन । अभिनय भन्दा धेरै यर्थाथमा रमाउँछन । एउटा आमा समूहले गर्ने जागरणको कुनै अभियान एउटा गैससको हातमा पर्यो भने, त्यही अभियान कुनै विकासे सिद्धान्तका दसिमा नाप तौल हुन्छ । उक्त कार्यक्रमलाई विभिन्न चरणमा वाढिन्छ । योजना तर्जुमा हुन्छ, बजेटको हिसाबकिताब हुन्छ । त्यहां शिर्षक र उपशिर्षक तयार हुन्छन, हाकिम, कारिन्दा, सुपरभाईजर, अनुसन्धानकर्मी, परियोजना संयोजक, व्यवस्थपक जस्ता अनेकन पद तयार हुन्छन । निष्कर्ष: परियोजना अघीका केही तस्विरहरु, जसमा धुम्म अनुहार परेका, गरिबीले चिथोरेका मान्छेका फोटोहरु टासिन्छ र परियोजना पछिका तस्विहरु भनेर उन्मुक्त हांसेका, मुसुक्क मुस्कुराएका एकाध मान्छेका फोटोहरु टासिन्छ र केही थान शब्दले अघि र पछिको तुलनात्मक व्याख्या गरिन्छ । यसरी परियोजनाको अन्त हुन्छ ।
जब जब शहरमा कहिलेकाही सरसफाईका नाममा मुखमा मास्क लगाएर, हातमा पन्जा लगाएर अनुहार खुम्चाउदै दुई चार प्लास्टिकका टुक्रा टिपेको फोटो खिचेर सामाजीक संजाल र वेवसाईटहरुमा रँख्नुमा गर्व गर्ने मान्छेहरुको जमात देख्छु, मैले तिनीहरुमा पक्का गैससकर्मीको प्रभाव देख्छु । यो त एउटा उदाहरण मात्रै हो । काम भन्दा धेरै हल्ला, परिणाम भन्दा धेरै विवरणको खेती गैससहरुको मौलिक अवधारणा हो । जसलाई नेपाली समाजले वषौदेखी स्विकारिरहेको छ । किनकी गरिब समाजमा पैसाको बलसंग प्रतिरोध गर्ने क्षमता कमजोर हुन्छ ।
नेपालमा दुईथरी गफको खेती हुन्छ । एउटा खेती मौखिक प्रक्रियामा चलिरहेको छ र अर्को लिखित रुपमा । पहिलो प्रक्रिया राजनीतिक दलका स्वनामधन्य परिवर्तनका संवाहकहरुले गरिरहेका छन भने दोस्रो गैससहरुले । जहां गरिबी हुन्छ, जहां चेतना र अभाव हुन्छ, त्यहांको माटो गैससका निम्ती सबैभन्दा धेरै उर्वर हुन्छ । तर त्यही उर्वर माटोमा यति धेरै उर्वर प्रगती विवरणका रिपोर्टहरु उम्रिन्छन कि, ति समुदायको सत्य भन्दा कोषौं टाढा हुन्छ । कार्यक्रमको गुणात्मकताले गैससको शब्दकोषमा धेरै अर्थ राख्छ । किनकी शब्दहरु यति निरिह हुन्छन कि तिनीहरुले सत्य कहिल्यै देख्न पाउदैनन । गज्जपको रिपोर्ट तयार पार्नु गैससकर्मीको निम्ती सबैभन्दा ठूलो कलाको विषय हो । त्यसैले त कतिपय गैससहरुले संवाद र छलफल भन्दै चलाउने कार्यक्रहरुमा गैससहरुले गाविस सचिवले झुटो विवरण पेश गरेर भत्ता पचाएजस्तै वा झुटो विवरण देखाएर कोषको अपचलन गरिदिन्छन । असामान्य खर्चको विवरण र सामान्य जस्तै देखिने प्रतिवेदनको अंश नेपालको अक्सर गैससहरुको साझा पहिचान हो । जहां दुर्गम गाउमा रातो चिया खाएको, रात काटेको, मार्सि चामलको भात खाएको मूल्य विवरण काठमाडौंमा लाउन्ज र बारमा बसेको मूल्य बराबर हुन्छ, तयार पारिन्छ ।
यसका वावजुत गैससहरुले नेपालका गाउसम्म एउटा कुरा चाही पुर्याएका छन । त्यो हो, बोल्नसक्ने खुबीको विकास । तर्क गर्नसक्ने, प्रश्न गर्नसक्ने र चित्त नबुझेपछि मुन्टो बटारेर होस वा मुख लेपारेर होस आफ्नो असहमती व्यक्त गर्न सक्ने क्षमताको विकास । कतिपयले यस्तो प्रक्रियाको विकासमा दशक लामो द्वन्द्वको पनि भूमिका देख्लान । तर त्यसका आशिंक सत्यता मात्रै छ । किनकी द्वन्द्वले मान्छेमा प्रश्न गर्ने खुबीको विकास भन्दा धेरै संवेग पैदा गर्दछ । जसको परिणाम सिर्जनात्मक भन्दा धेरै ध्वसात्मक हुने गर्दछ । गैससहरुले अरु धेरै कुरा पनि सिकाएका छन । छलफल र संवाद कार्यक्रममा उपस्थित हुने गाउलेहरुको जिव्रोको स्वाद फेरेका छन । तिनीहरुको मैलो परेको गोजीमा टिलिक्क परेको कलम भिरिदिएका छन र हातमा एकाध लिफाफा र फाईल बोक्न सक्ने बनाईदिएका छन ।
गैससहरुको नियमन गर्ने सरकारी निकाय पनि नेपालमा नभएको होईन । लैनचौरको मोडमा एउटा भव्व र आर्कषक भवन छ, त्यसको नाम नेपाल समाजकल्याण परिषद हो । जहां त्यहीका कर्मचारी र राजनीतिक नियुक्ती पाएका पदाधिकारीहरुले आफ्नो कल्याणका निम्ती काम गर्छन । पछिल्ला ५ वर्षमा आयोगभीत्र भएका अनियमितताका बारेमा ५ प्रतिवेदन तयार भईसकेका छन । जसको कार्यन्वयन गैससकर्मीहरु नै चाहदैनन । किनकी जनता बलियो भए प्रजा बलियो हुनेछन भनेझै गैससहरु बलियो भए परिषद्का पदाधिकारीहरु बलियो हुनेछन । तर परिषद बलियो भए, गैससहरु कमजोर हुनेछन र परिषदका पदाधिकारीहरुको शुभलाको बाटो साघुरो हुनेछ । साघुरो बाटोमा दुर्घटनाको जोखिम हुन्छ । यो सत्य परिषद्का पदाधिकारीहरु राम्रोसंग जान्दछन, किनकी तिनीहरुले गैससकर्मीहरुको संगतबाट धेरै कुरा सिकेका छन ।

Published by Siromani Dhungana

I am a Kathmandu-based economic journalist (currently with The Himalayan Times), researcher and lecturer of Journalism and Mass Communication at Tribhuvan University. I have also been appointed by the Ministry of Education’s Curriculum Development Center to revise the journalism syllabus for grade nine and ten as well as to rewrite journalism textbooks for the secondary level.